Guz trzustki – jakie badania wykonuje się po wykryciu zmiany?

Wykrycie guza trzustki nie oznacza jeszcze rozpoznania raka.

Dalsza diagnostyka ma ustalić, czym jest zmiana, jaki ma zasięg oraz czy potrzebne jest pobranie materiału. Przy podejrzeniu litego guza jednym z podstawowych badań jest odpowiednio wykonana tomografia komputerowa w protokole trzustkowym, a MR/MRCP i EUS uzupełniają diagnostykę w zależności od sytuacji.

Nie każdy pacjent wymaga wszystkich dostępnych badań.

Jeśli szukasz informacji o dolegliwościach, które mogą poprzedzać wykrycie zmiany, przeczytaj artykuł omawiający objawy raka trzustki i jego diagnostykę.

Guz trzustki – jakie badania wykonuje się po wykryciu zmiany?

Informacja o guzie lub innej zmianie w trzustce nie jest jeszcze ostatecznym rozpoznaniem.

Zmiany trzustki mogą mieć różny charakter. Mogą być łagodne, zapalne, neuroendokrynne, torbielowate albo nowotworowe. Dlatego dalsza diagnostyka powinna odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań:

• czym jest wykryta zmiana,
• czy ma charakter lity czy torbielowaty,
• jaka jest jej dokładna lokalizacja i wielkość,
• jaki jest jej stosunek do naczyń i przewodów trzustkowych,
• czy występują zmiany w innych narządach,
• czy potrzebne jest pobranie materiału,
• jakie dalsze leczenie lub obserwacja będą właściwe.

Nie każdy pacjent wymaga wszystkich dostępnych badań. Zakres diagnostyki dobiera się do obrazu zmiany i wyników badań już wykonanych.

Jakie badanie wykonuje się jako pierwsze po wykryciu guza trzustki?

Jeżeli nieprawidłowość została zauważona przypadkowo w USG jamy brzusznej, zwykle potrzebne jest dokładniejsze badanie obrazowe.

W przypadku podejrzenia litej zmiany trzustki bardzo ważną rolę odgrywa tomografia komputerowa z kontrastem wykonana w odpowiednim, wielofazowym protokole trzustkowym.

Pozwala ona ocenić między innymi:

• lokalizację i wielkość zmiany,
• jej charakterystykę po podaniu kontrastu,
• stosunek zmiany do tętnic i żył,
• przewód trzustkowy,
• drogi żółciowe,
• węzły chłonne,
• wątrobę,
• otrzewną,
• inne potencjalne miejsca choroby.

Ocena relacji guza do naczyń ma szczególne znaczenie przy kwalifikacji do leczenia operacyjnego.

Czy zwykłe USG wystarczy?

Najczęściej nie.

USG jamy brzusznej jest bardzo przydatnym badaniem pierwszego kontaktu i właśnie podczas niego część zmian trzustki zostaje wykryta przypadkowo.

Jednak trzustka może być częściowo zasłonięta przez gazy jelitowe, a samo USG zwykle nie zapewnia wystarczającej oceny do dokładnego określenia charakteru i zaawansowania guza.

Dlatego wykrycie podejrzanej zmiany w USG jest zazwyczaj początkiem, a nie końcem diagnostyki.

Kiedy wykonuje się rezonans magnetyczny?

MR może uzupełniać TK, szczególnie w sytuacjach, gdy potrzebna jest dokładniejsza ocena:

• zmian torbielowatych,
• przewodu trzustkowego,
• dróg żółciowych,
• niektórych niewielkich zmian wątroby,
• zmian niejednoznacznych w TK,
• charakteru niektórych zmian w trzustce.

MRCP jest specjalną techniką rezonansu pozwalającą szczegółowo zobrazować przewód trzustkowy i drogi żółciowe.

Może mieć szczególne znaczenie, gdy zmianie towarzyszy poszerzenie przewodu trzustkowego lub dróg żółciowych.

Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent powinien automatycznie wykonywać zarówno TK, jak i MR/MRCP.

Badania dobiera się do konkretnego problemu.

Jaka jest rola EUS?

Endosonografia EUS pozwala umieścić głowicę ultrasonograficzną bardzo blisko trzustki – w żołądku lub dwunastnicy.

Dzięki temu możliwa jest szczegółowa ocena zmiany oraz struktur znajdujących się w jej sąsiedztwie.

Podczas EUS można ocenić między innymi:

• wielkość i lokalizację guza,
• strukturę zmiany,
• jej granice,
• przewód trzustkowy,
• końcowy odcinek przewodu żółciowego,
• relację do sąsiadujących struktur,
• wybrane węzły chłonne.

EUS jest szczególnie przydatne wtedy, gdy wcześniejsze TK lub MR nie dają jednoznacznej odpowiedzi albo gdy potrzebne jest pobranie materiału ze zmiany.

Czy EUS zastępuje TK?

Nie.

Badania te mają różne zadania i często się uzupełniają.

TK pozwala szeroko ocenić jamę brzuszną, naczynia, wątrobę oraz potencjalne miejsca rozsiewu choroby.

EUS daje natomiast bardzo szczegółowy obraz samej trzustki i bezpośredniego otoczenia zmiany, a dodatkowo umożliwia biopsję.

Dlatego EUS nie powinno być traktowane jako prosty zamiennik prawidłowo wykonanej TK.

Kiedy potrzebna jest biopsja?

Nie każdy guz trzustki wymaga biopsji.

Pobranie materiału ma szczególne znaczenie wtedy, gdy wynik histopatologiczny będzie wpływał na wybór dalszego leczenia.

Dotyczy to między innymi sytuacji, gdy:

• rozpoznanie nie jest jednoznaczne,
• planowane jest leczenie systemowe,
• planowane jest leczenie przedoperacyjne,
• trzeba różnicować kilka możliwych rodzajów zmian,
• podejrzewa się nowotwór neuroendokrynny, chłoniaka, przerzut lub zmianę zapalną,
• obraz badań jest nietypowy.

W wybranych przypadkach typowej, jednoznacznie resekcyjnej zmiany kierowanej bezpośrednio do leczenia operacyjnego biopsja przed zabiegiem nie zawsze jest bezwzględnie konieczna.

Decyzję powinno się podejmować na podstawie całego obrazu klinicznego i planu leczenia.

Jak pobiera się materiał z guza trzustki?

Najczęściej wykorzystuje się biopsję pod kontrolą EUS.

Po zlokalizowaniu zmiany specjalna igła jest wprowadzana przez kanał roboczy echoendoskopu, a jej położenie jest przez cały czas obserwowane w obrazie ultrasonograficznym.

W przypadku litych zmian trzustki, gdy pobranie materiału jest potrzebne, współczesne wytyczne preferują biopsję FNB.

FNB umożliwia uzyskanie fragmentów tkanki, które mogą być wykorzystane do pełniejszej oceny histopatologicznej, immunohistochemicznej, a w wybranych sytuacjach także badań molekularnych.

Czy wynik biopsji zawsze daje jednoznaczną odpowiedź?

Nie.

Żadna metoda pobierania materiału nie ma skuteczności 100%.

Wynik może być niediagnostyczny, na przykład gdy próbka jest zbyt mała albo nie zawiera reprezentatywnego fragmentu zmiany.

Jeżeli wynik biopsji nie odpowiada obrazowi TK, MR lub EUS, dalsze postępowanie może obejmować:

• ponowną biopsję,
• ponowną ocenę badań obrazowych,
• zastosowanie innej techniki pobrania materiału,
• konsultację patomorfologiczną,
• omówienie przypadku w zespole wielodyscyplinarnym.

Wyniku biopsji nie należy interpretować w oderwaniu od obrazu klinicznego i radiologicznego.

Jakie badania krwi mogą być potrzebne?

Zakres badań laboratoryjnych zależy od sytuacji.

Mogą być oceniane między innymi:

• morfologia krwi,
• bilirubina,
• ALT i AST,
• ALP,
• GGTP,
• kreatynina,
• glukoza,
• parametry krzepnięcia,
• inne badania potrzebne przed planowanym leczeniem lub procedurą.

U części pacjentów oznacza się również marker CA 19-9.

Czy CA 19-9 rozpoznaje raka trzustki?

Nie.

CA 19-9 nie powinien być używany samodzielnie do rozpoznawania raka trzustki.

Jego stężenie może być zwiększone również w innych sytuacjach, na przykład przy cholestazie i niedrożności dróg żółciowych.

Z drugiej strony u części osób CA 19-9 może pozostawać niski mimo obecności nowotworu.

Marker jest więc informacją dodatkową, którą interpretuje się razem z wynikami badań obrazowych, histopatologią i sytuacją kliniczną.

Co jeśli guz powoduje żółtaczkę?

Zmiana położona w głowie trzustki może utrudniać odpływ żółci i powodować:

• żółtaczkę,
• ciemny mocz,
• jasne/odbarwione stolce,
• świąd skóry,
• wzrost bilirubiny i enzymów cholestatycznych.

W takiej sytuacji konieczna jest ocena dróg żółciowych i ustalenie, czy potrzebne jest ich odbarczenie.

Przyczyną utrudnionego odpływu żółci może być również zwężenie dróg żółciowych, którego charakter wymaga dalszej diagnostyki.

ERCP jest obecnie przede wszystkim procedurą terapeutyczną, a nie badaniem wykonywanym rutynowo jedynie w celu potwierdzenia obecności guza.

Pozwala między innymi założyć protezę do przewodu żółciowego, gdy potrzebne jest przywrócenie odpływu żółci.

Czy potrzebna jest tomografia klatki piersiowej?

Przy podejrzeniu nowotworu trzustki diagnostyka powinna obejmować również ocenę, czy choroba występuje poza trzustką.

W zależności od sytuacji stosuje się odpowiednio zaplanowane badania klatki piersiowej, jamy brzusznej i miednicy.

Celem jest określenie stopnia zaawansowania choroby przed wyborem leczenia.

Czy PET-CT jest potrzebne każdemu?

Nie.

PET-CT nie jest badaniem, które automatycznie wykonuje się u każdego pacjenta z wykrytą zmianą trzustki.

Może być pomocne w wybranych, niejednoznacznych sytuacjach, ale nie zastępuje prawidłowo wykonanej TK ani MR.

O jego wykonaniu decyduje konkretne pytanie kliniczne.

Czy każda zmiana trzustki jest rakiem?

Nie.

W trzustce mogą występować między innymi:

• gruczolakorak przewodowy,
• nowotwory neuroendokrynne,
• zmiany torbielowate,
• przerzuty innych nowotworów,
• chłoniaki,
• zmiany zapalne,
• zmiany związane z autoimmunologicznym zapaleniem trzustki,
• inne, rzadsze zmiany.

Dlatego samo określenie „guz trzustki” opisuje wynik badania obrazowego, a nie rozpoznanie histopatologiczne.

Co oznacza resekcyjność guza?

Jeżeli zmiana okaże się nowotworem, jednym z najważniejszych etapów jest ocena możliwości leczenia operacyjnego.

Uwzględnia się między innymi:

• obecność lub brak przerzutów,
• relację guza do dużych naczyń,
• lokalizację zmiany,
• stan ogólny pacjenta,
• możliwość przeprowadzenia radykalnego leczenia.

Na tej podstawie zmiany mogą być kwalifikowane jako potencjalnie resekcyjne, granicznie resekcyjne, miejscowo zaawansowane lub przerzutowe.

Nie jest to jednak decyzja oparta wyłącznie na jednym parametrze z opisu TK.

Dlaczego ważny jest zespół wielodyscyplinarny?

Podejrzenie nowotworu trzustki wymaga połączenia informacji pochodzących z różnych badań.

W ocenie mogą uczestniczyć między innymi:

• gastroenterolog i endoskopista wykonujący EUS,
• radiolog,
• chirurg,
• onkolog kliniczny,
• patomorfolog,
• radioterapeuta.

Omówienie przypadku przez zespół wielodyscyplinarny pozwala ustalić kolejność dalszych badań i leczenia oraz ograniczyć wykonywanie procedur, które nie zmienią postępowania.

Jak przygotować się do konsultacji?

Warto zabrać:

• wszystkie wcześniejsze opisy USG, TK i MR,
• obrazy TK i MR na płycie lub innym nośniku,
• wcześniejsze wyniki EUS,
• wyniki biopsji i badań histopatologicznych,
• aktualne wyniki badań laboratoryjnych,
• wypisy ze szpitala,
• listę przyjmowanych leków.

Szczególnie ważna jest możliwość obejrzenia samych obrazów TK lub MR, a nie tylko przeczytania ich opisu.

Najważniejsze

Wykrycie guza trzustki nie oznacza jeszcze ostatecznego rozpoznania.

Najważniejsze jest ustalenie:

• czym jest zmiana,
• jaki ma zasięg,
• jaki jest jej stosunek do naczyń,
• czy występują zmiany poza trzustką,
• czy potrzebna jest biopsja,
• czy możliwe jest leczenie operacyjne,
• jaka powinna być dalsza kolejność postępowania.

Podstawą dokładnej oceny podejrzanej litej zmiany jest odpowiednio wykonane obrazowanie przekrojowe – przede wszystkim TK w protokole trzustkowym, a w wybranych sytuacjach MR/MRCP.

EUS uzupełnia diagnostykę i umożliwia bardzo dokładną ocenę trzustki oraz pobranie materiału, gdy jest ono potrzebne.

Nie należy wykonywać wszystkich możliwych badań „na wszelki wypadek”. Najlepszy schemat diagnostyczny to taki, w którym każde kolejne badanie odpowiada na konkretne pytanie i wpływa na dalsze postępowanie.

Źródła i wytyczne

1. Conroy T, Pfeiffer P, Vilgrain V i wsp.; ESMO Guidelines Committee. Pancreatic cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology. 2023;34(11):987–1002. DOI: 10.1016/j.annonc.2023.08.009.

2. Expert Panel on Gastrointestinal Imaging; Fung A, Zaheer A, Porter KK i wsp. ACR Appropriateness Criteria® Screening, Locoregional Assessment, and Surveillance of Pancreatic Ductal Adenocarcinoma: 2025 Update. Journal of the American College of Radiology. 2025;22(11S):S610–S624. DOI: 10.1016/j.jacr.2025.08.037.

3. Machicado JD, Sheth SG, Chalhoub JM i wsp.; ASGE Standards of Practice Committee. American Society for Gastrointestinal Endoscopy guideline on the role of endoscopy in the diagnosis and management of solid pancreatic masses: summary and recommendations. Gastrointestinal Endoscopy. 2024;100(5):786–796. DOI: 10.1016/j.gie.2024.06.002.

4. Facciorusso A, Arvanitakis M, Crinò SF i wsp. Endoscopic ultrasound-guided tissue sampling: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Technical and Technology Review. Endoscopy. 2025;57(4):390–418. DOI: 10.1055/a-2524-2596.

Powiązane materiały

Zmiana w trzustce w USG, TK lub MR – co dalej?

Endosonografia EUS – na czym polega badanie?

EUS diagnostyczny – co można ocenić podczas badania?

EUS czy MRCP – które badanie wybrać?

Poszerzony przewód trzustkowy – co może oznaczać?

Torbiele trzustki – objawy, przyczyny i leczenie