Rak trzustki – objawy, pierwsze sygnały i diagnostyka

Rak trzustki może długo nie powodować charakterystycznych dolegliwości. Niepokój powinny wzbudzić zwłaszcza żółtaczka, niezamierzona utrata masy ciała oraz utrzymujący się ból nadbrzusza, szczególnie gdy objawy występują łącznie lub narastają. Wyjaśniam, kiedy zgłosić się do lekarza oraz jaką rolę w diagnostyce mają USG, tomografia komputerowa, EUS i biopsja.

Jakie są objawy raka trzustki?

Rak trzustki nie ma jednego objawu, który pozwala go rozpoznać. Możliwe dolegliwości obejmują ból nadbrzusza lub pleców, utratę apetytu, chudnięcie bez wyraźnej przyczyny oraz żółtaczkę. Mogą pojawić się również nudności, osłabienie i zaburzenia trawienia. Takie objawy występują także w wielu innych chorobach. [1, 2]

Znaczenie ma nie tylko rodzaj dolegliwości, lecz także to, od kiedy trwają, czy się nasilają i czy towarzyszą im inne nieprawidłowości. Pojedynczy epizod wzdęcia lub bólu brzucha nie pozwala rozpoznać raka trzustki.

W tym artykule określenie „rak trzustki” odnosi się przede wszystkim do gruczolakoraka przewodowego. Inne nowotwory trzustki, w tym guzy neuroendokrynne, mogą mieć odmienny przebieg i sposób leczenia. [3]

Jakie mogą być pierwsze sygnały raka trzustki?

We wczesnym okresie choroba może przebiegać bezobjawowo. Nie istnieje pewny zestaw „pierwszych objawów”, który umożliwia samodzielne wykrycie raka. Początkowe dolegliwości bywają mało charakterystyczne, a ich kolejność jest różna. [1, 2]

Szczególnej uwagi wymagają nowe, utrzymujące się lub narastające problemy:

• chudnięcie mimo braku zamiaru odchudzania;

• zmniejszenie apetytu;

• ból w górnej części brzucha, czasem promieniujący do pleców;

• zażółcenie skóry lub białkówek oczu;

• ciemny mocz i wyraźnie jaśniejszy stolec, zwłaszcza z żółtaczką;

• nowo rozpoznana cukrzyca w połączeniu z niezamierzonym chudnięciem lub innymi niepokojącymi objawami. [1, 2]

Większość osób z nowo rozpoznaną cukrzycą nie ma raka trzustki. O potrzebie dodatkowej diagnostyki decyduje cały obraz kliniczny, a nie sam wynik glukozy. [1]

Gdzie boli przy raku trzustki?

Ból związany z rakiem trzustki może występować w nadbrzuszu i promieniować do pleców. Sama lokalizacja bólu nie pozwala jednak ustalić rozpoznania. Podobne dolegliwości znacznie częściej mają inne przyczyny. [10]

Znaczenie ma to, czy ból jest nowy, utrzymuje się lub narasta oraz czy towarzyszą mu chudnięcie, utrata apetytu, żółtaczka lub nieprawidłowe wyniki badań. Brak bólu nie wyklucza choroby.

Jakie objawy skórne mogą towarzyszyć rakowi trzustki?

Najważniejsze objawy skórne to żółtaczka i świąd, które mogą towarzyszyć utrudnionemu odpływowi żółci.Zmiana w głowie trzustki może uciskać przewód żółciowy; zażółceniu skóry i białkówek oczu mogą towarzyszyć ciemny mocz oraz jasny stolec. [10]

Żółtaczka ma również inne przyczyny, w tym kamicę i choroby wątroby. Sam świąd skóry nie jest swoistym objawem raka trzustki.

Czy rak trzustki zmienia wygląd stolca?

W przebiegu choroby może wystąpić odbarwienie stolca lub stolec tłuszczowy. Są to różne nieprawidłowości i żadna z nich sama nie rozpoznaje raka. [10]

Bardzo jasny, szarawy stolec może towarzyszyć zaburzeniu odpływu żółci. Tłusty, trudny do spłukania stolec może wskazywać na zaburzenia trawienia tłuszczów. Ocenę tych zmian należy powiązać z innymi objawami i wynikami badań, zamiast stawiać rozpoznanie na podstawie wyglądu stolca.

Kiedy trzeba pilnie zgłosić się do lekarza?

Nowa żółtaczka wymaga pilnej oceny lekarskiej, także wtedy, gdy nie boli brzuch. Jej przyczyną może być przeszkoda w odpływie żółci, ale sam objaw nie rozstrzyga, czy chodzi o kamień, zmianę nowotworową czy inną chorobę. [2, 4]

Jeżeli żółtaczce towarzyszą gorączka, dreszcze, silny ból brzucha lub wyraźne pogorszenie stanu ogólnego, potrzebna jest pilna pomoc szpitalna. Nie należy wówczas czekać na planową wizytę ani termin EUS.

Szybkiej konsultacji wymagają również niezamierzona utrata masy ciała, narastający ból oraz uporczywe wymioty. Nie trzeba czekać na wystąpienie wszystkich objawów jednocześnie. [2]

Czy USG wykryje raka trzustki?

USG jamy brzusznej może wykazać guz lub pośrednie nieprawidłowości, ale prawidłowy wynik nie wyklucza raka trzustki. Ocena narządu może być ograniczona, między innymi przez gazy jelitowe. Szczególnie ważne jest, czy w opisie badania zaznaczono, że trzustka była dobrze widoczna. [3, 4]

Jeżeli objawy lub wyniki badań nadal budzą podejrzenie choroby trzustki, lekarz dobiera dalsze obrazowanie. Nie oznacza to, że po każdym prawidłowym USG potrzebne jest EUS.

Jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu raka trzustki?

Diagnostyka zaczyna się od rozmowy, badania lekarskiego i analizy dotychczasowych wyników. Przy uzasadnionym podejrzeniu raka trzustki podstawowe znaczenie ma odpowiednio wykonane badanie obrazowe. [3, 5]

Tomografia komputerowa z kontrastem w protokole trzustkowym pozwala ocenić zmianę, jej relację do naczyń i zasięg choroby. „Protokół trzustkowy” oznacza sposób wykonania badania dostosowany do oceny tego narządu. [3, 5]

Rezonans magnetyczny, w tym MRCP, może uzupełniać diagnostykę, na przykład przy niejednoznacznym wyniku TK lub potrzebie dokładniejszej oceny przewodów. EUS wykorzystuje się w wybranych sytuacjach do szczegółowej oceny trzustki i pobrania materiału. Nie każdy pacjent potrzebuje wszystkich tych badań. [3, 5]

Jeżeli zmianę już wykryto, dalsze etapy opisuję w artykule Guz trzustki – jakie badania wykonuje się po wykryciu zmiany?.

Czy badania krwi mogą wykryć raka trzustki?

Nie ma rutynowego badania krwi, które samodzielnie i wiarygodnie potwierdza albo wyklucza raka trzustki.Wyniki laboratoryjne uzupełniają ocenę lekarską i badania obrazowe. [4, 6]

CA 19-9 jest markerem wykorzystywanym w określonych sytuacjach diagnostycznych oraz w monitorowaniu rozpoznanej choroby. Jego wynik ma jednak ograniczenia:

• prawidłowe stężenie nie wyklucza raka;

• podwyższone stężenie nie jest równoznaczne z rozpoznaniem raka;

• wzrost może wystąpić także w chorobach nienowotworowych, między innymi przy utrudnionym odpływie żółci. [4, 6]

Dlatego CA 19-9 nie powinien być traktowany jako samodzielny „test na raka trzustki”. Dobór i interpretacja badań zależą od objawów oraz pozostałych wyników.

Kiedy potrzebne jest EUS?

Endosonografia EUS może pomóc, gdy wcześniejsze badania nie dają jednoznacznej odpowiedzi lub potrzebne jest pobranie materiału ze zmiany. Głowica ultrasonograficzna znajduje się na końcu endoskopu i umożliwia ocenę trzustki z bliskiej odległości, przez ścianę żołądka lub dwunastnicy. [3, 5, 7]

EUS jest przydatne między innymi w ocenie niewielkich lub trudnych do scharakteryzowania zmian. Nie zastępuje jednak automatycznie tomografii służącej ocenie zasięgu choroby.

Samo skierowanie na badanie EUS nie oznacza rozpoznania raka. Badanie pomaga również w różnicowaniu innych chorób trzustki.

Czy zawsze trzeba wykonać biopsję trzustki?

Nie każdy pacjent wymaga biopsji przed operacją. Przed rozpoczęciem chemioterapii potrzebne jest natomiast potwierdzenie rozpoznania w materiale pobranym do badania patologicznego. Dotyczy to również leczenia systemowego planowanego przed operacją. [3, 4]

Gdy obraz zmiany jest charakterystyczny i zespół specjalistów kwalifikuje pacjenta bezpośrednio do operacji, wcześniejsza biopsja może nie być konieczna. Decyzja zależy od obrazu klinicznego i planu leczenia.

W przypadku pobierania materiału z litej zmiany trzustki zalecenia ESGE z 2025 roku preferują nowoczesne igły FNB z końcówką tnącą, pozwalające uzyskać materiał tkankowy. FNA pozostaje przydatna w określonych warunkach. [7]

Więcej informacji znajdziesz na stronie Biopsja trzustki pod kontrolą EUS.

Czy ujemna biopsja wyklucza nowotwór?

Ujemny wynik biopsji trzustki nie zawsze wyklucza nowotwór. Znaczenie wyniku zależy od jakości i reprezentatywności materiału oraz zgodności z obrazem klinicznym i badaniami obrazowymi. [3, 7]

Jeżeli podejrzenie nowotworu pozostaje duże, lekarz może zalecić ponowną ocenę preparatów, powtórzenie pobrania materiału lub inne postępowanie ustalone przez zespół specjalistów. Utrzymującego się podejrzenia nie należy zamykać wyłącznie na podstawie niediagnostycznej biopsji.

Dlaczego prawidłowy wynik jednego badania nie zawsze kończy diagnostykę?

Wynik badania trzeba interpretować razem z objawami, jakością obrazowania i wynikami wcześniejszych badań. Prawidłowy wynik USG, TK lub biopsji ma inne znaczenie przy małym podejrzeniu choroby, a inne wtedy, gdy utrzymują się niepokojące objawy lub opisano pośrednie cechy nieprawidłowości. [3–7]

Dalsza ocena powinna odpowiedzieć na trzy pytania:

• Czy badanie pozwoliło odpowiednio ocenić trzustkę?

• Czy wynik wyjaśnia objawy i jest zgodny z pozostałymi badaniami?

• Czy potrzebne jest uzupełnienie diagnostyki, które może zmienić dalsze postępowanie?

Przy utrzymującym się uzasadnionym podejrzeniu lekarz może zalecić ponowną ocenę obrazów, MR, EUS lub ponowne pobranie materiału. Nie oznacza to konieczności wykonywania kolejnych badań u każdego pacjenta z bólem brzucha. [3, 5, 7]

Czy można badać się profilaktycznie?

U osób bez objawów i bez zwiększonego ryzyka nie zaleca się powszechnego przesiewowego badania w kierunku raka trzustki. Inaczej wygląda postępowanie u wybranych osób z rodzinnym lub genetycznym obciążeniem. [8]

Kwalifikacja do nadzoru zależy między innymi od liczby i stopnia pokrewieństwa chorych w rodzinie oraz obecności określonego wariantu genetycznego. W specjalistycznych programach wykorzystuje się MRI/MRCP i EUS. Nie oznacza to automatycznej potrzeby corocznego EUS u każdej osoby mającej jednego chorego krewnego.

Informację o zachorowaniach w rodzinie warto przekazać lekarzowi; może uzasadniać konsultację genetyczną i indywidualną ocenę ryzyka.

Najczęstsze pytania

Czy rak trzustki może nie boleć?

Rak trzustki może przebiegać bez bólu. Jednym z możliwych objawów jest bezbolesna żółtaczka, która wymaga pilnej oceny lekarskiej. [1, 2]

Czy zwykła gastroskopia wykrywa raka trzustki?

Gastroskopia ocenia przede wszystkim błonę śluzową przełyku, żołądka i dwunastnicy. Do obrazowania trzustki od strony przewodu pokarmowego wykorzystuje się EUS, wyposażone w głowicę USG. Prawidłowa gastroskopia nie wyklucza choroby trzustki. [4]

Czy rak trzustki jest uleczalny?

U części chorych możliwe jest leczenie z intencją wyleczenia. Szansa zależy między innymi od zasięgu choroby, możliwości usunięcia guza i stanu ogólnego. Sam opis objawów lub wielkość zmiany nie wystarczają do oceny rokowania. [9]

Konsultacja i dalsza diagnostyka

Jeżeli masz niepokojące objawy lub niejasny wynik badania trzustki, warto omówić je z lekarzem i ustalić kolejny krok. Na konsultację zabierz opisy oraz obrazy wcześniejszych badań, wyniki laboratoryjne i listę leków.

Sprawdź miejsca przyjęć i umów konsultację.

W przypadku nowej żółtaczki lub gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia skorzystaj z pilnej pomocy medycznej.

Źródła i zalecenia

1. National Cancer Institute. Pancreatic Cancer Symptoms. Materiał dla pacjentów.

2. NHS. Symptoms of pancreatic cancer. Materiał dla pacjentów.

3. Conroy T. i wsp. Pancreatic cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology, 2023. DOI: 10.1016/j.annonc.2023.08.009.

4. American Cancer Society. Tests for Pancreatic Cancer. Materiał dla pacjentów.

5. NICE. Pancreatic cancer in adults: diagnosis and management — NG85. Wytyczne, 2018; wersja internetowa.

6. NCCN. Guidelines for Patients: Pancreatic Cancer. Wydanie 2025.

7. ESGE. Endoscopic ultrasound-guided tissue sampling: Technical and Technology Review. Endoscopy, 2025; 57:390–418. DOI: 10.1055/a-2524-2596.

8. Goggins M. i wsp. Management of patients with increased risk for familial pancreatic cancer: updated recommendations from the CAPS Consortium. Gut, 2020; 69:7–17. DOI: 10.1136/gutjnl-2019-319352.

9. National Cancer Institute. Pancreatic Cancer Treatment. Materiał dla pacjentów.

10. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Pancreatic Cancer. Materiał dla pacjentów.

Treść ma charakter edukacyjny. Zakres diagnostyki i leczenia wymaga indywidualnej oceny lekarskiej.