Zmiana w trzustce w USG, TK lub MR – co dalej?

Co oznacza „zmiana w trzustce”?

Określenie „zmiana w trzustce” opisuje nieprawidłowość widoczną w USG, tomografii komputerowej lub rezonansie magnetycznym, ale samo w sobie nie jest rozpoznaniem. Nie każda zmiana w trzustce oznacza nowotwór.

Zmiana może być między innymi:

• lita,

• torbielowata,

• związana ze stanem zapalnym,

• niejednoznaczna i wymagająca dokładniejszej oceny.

Dlatego najważniejsze jest ustalenie, co dokładnie wykazało badanie, jak duża jest zmiana, gdzie się znajduje oraz czy towarzyszą jej inne nieprawidłowości.

Od czego zależy dalsze postępowanie?

Nie istnieje jeden schemat postępowania właściwy dla każdej zmiany trzustki. Kolejny krok zależy przede wszystkim od jej charakteru i obrazu w dotychczas wykonanych badaniach.

Znaczenie mają między innymi:

• charakter lity lub torbielowaty,

• wielkość i lokalizacja zmiany,

• jej granice i budowa,

• obecność elementów litych lub guzków w zmianie torbielowatej,

• szerokość przewodu trzustkowego,

• kontakt ze strukturami znajdującymi się w sąsiedztwie,

• porównanie z wcześniejszymi badaniami,

• dynamika wzrostu,

• objawy pacjenta,

• wyniki badań laboratoryjnych.

Dlatego samo zdanie z opisu badania, np. „zmiana ogniskowa trzustki”, zwykle nie wystarcza do ustalenia dalszego postępowania.

Co zrobić, jeśli zmianę wykryto w USG?

USG jamy brzusznej może wykryć nieprawidłowość w trzustce, ale często nie pozwala jej wystarczająco dokładnie scharakteryzować.

Trzustka znajduje się głęboko w jamie brzusznej, a jej ocenę mogą dodatkowo utrudniać gazy jelitowe lub budowa ciała pacjenta.

Jeżeli w USG opisano zmianę w trzustce, dalsza diagnostyka może obejmować – zależnie od rodzaju nieprawidłowości – tomografię komputerową z odpowiednim protokołem, rezonans magnetyczny/MRCP lub endosonografię EUS.

Wybór badania powinien wynikać z konkretnego pytania diagnostycznego, a nie jedynie z faktu, że w USG pojawiła się nieprawidłowość.

Co jeśli zmianę wykryto w TK lub rezonansie?

TK i MR pozwalają dokładniej określić wielkość, lokalizację oraz charakter zmiany trzustki, ale czasami również po tych badaniach potrzebna jest dalsza diagnostyka.

W części przypadków obraz jest na tyle charakterystyczny, że można zaplanować obserwację lub dalsze leczenie bez wykonywania kolejnych badań.

W innych sytuacjach konieczne może być dokładniejsze wyjaśnienie:

• niewielkiej zmiany litej,

• zmiany torbielowatej,

• poszerzenia przewodu trzustkowego,

• niejednoznacznego fragmentu miąższu trzustki,

• różnicy pomiędzy wynikami kolejnych badań.

W takich sytuacjach jednym z badań uzupełniających może być EUS.

Zmiana lita a torbiel trzustki – dlaczego to ważne?

Zmiany lite i torbielowate trzustki wymagają innego sposobu oceny i nie powinny być traktowane jako jedna grupa.

Zmiana lita może mieć różne przyczyny i wymaga oceny jej wielkości, relacji do przewodów i sąsiednich struktur oraz charakteru w TK, MR lub EUS.

Zmiany torbielowate również nie są jednorodne. Należą do nich zarówno zmiany o bardzo małym ryzyku, jak i takie, które wymagają regularnej obserwacji lub pogłębionej diagnostyki.

Jeśli w badaniu opisano guz lub litą zmianę trzustki, zobacz: Guz trzustki – jakie badania po wykryciu zmiany?

Dlatego w przypadku torbieli znaczenie ma nie tylko jej średnica, ale również między innymi wygląd przewodu trzustkowego, obecność guzków ściennych i zmiana wielkości w czasie.

Kiedy pomocne jest EUS?

Endosonografia EUS pozwala ocenić trzustkę z bardzo małej odległości poprzez ścianę żołądka lub dwunastnicy i może uzupełniać informacje uzyskane w TK lub MR.

EUS może być szczególnie przydatne, gdy:

• zmiana jest niewielka lub niejednoznaczna,

• potrzebna jest dokładniejsza ocena zmiany torbielowatej,

• konieczna jest ocena przewodu trzustkowego,

• wyniki TK i MR nie wyjaśniają jednoznacznie charakteru nieprawidłowości,

• wynik badania może wpłynąć na decyzję o dalszym postępowaniu.

Podczas EUS można ocenić również wybrane struktury i węzły chłonne znajdujące się w sąsiedztwie trzustki.

Czy każda zmiana trzustki wymaga EUS?

Nie. Część zmian trzustki można odpowiednio ocenić i obserwować na podstawie TK lub MR/MRCP.

EUS ma największą wartość wtedy, gdy może dostarczyć informacji, których nie uzyskano w dotychczasowej diagnostyce, lub gdy potrzebna jest szczegółowa ocena niewielkiej albo niejednoznacznej zmiany.

Dlatego decyzja o wykonaniu EUS powinna wynikać z analizy wcześniejszych badań, a nie tylko z obecności słowa „zmiana” w opisie USG, TK lub MR.

Czy każda zmiana wymaga pobrania materiału?

Nie. Samo wykrycie zmiany w trzustce nie jest wskazaniem do jej nakłucia.

Pobranie materiału rozważa się wtedy, gdy ustalenie rozpoznania tkankowego może mieć znaczenie dla wyboru dalszego leczenia lub postępowania.

W przypadku zmian litych wymagających potwierdzenia rozpoznania materiał może być pobrany pod kontrolą EUS.

W wielu innych sytuacjach bardziej odpowiednim rozwiązaniem jest obserwacja lub kontrolne badanie obrazowe.

Co oznacza poszerzony przewód trzustkowy?

Poszerzenie przewodu trzustkowego nie jest rozpoznaniem choroby, ale może wymagać ustalenia jego przyczyny.

Znaczenie ma:

• stopień poszerzenia,

• miejsce, w którym przewód zmienia swoją szerokość,

• wygląd miąższu trzustki,

• obecność torbieli lub zmiany litej,

• wyniki wcześniejszych badań.

W zależności od obrazu diagnostyka może obejmować MRCP, TK lub EUS.

Kiedy diagnostyka powinna być pilniejsza?

Niektóre cechy wymagają szybszego wyjaśnienia, szczególnie gdy nieprawidłowości w badaniu obrazowym towarzyszą objawy kliniczne.

Pilniejszej konsultacji wymagają zwłaszcza sytuacje, w których pojawiają się:

• żółtaczka,

• niewyjaśniona utrata masy ciała,

• utrzymujący się ból brzucha lub pleców,

• wyraźne poszerzenie dróg żółciowych lub przewodu trzustkowego,

• podejrzenie litego guza w badaniu obrazowym,

• szybka zmiana obrazu trzustki w kolejnych badaniach.

Nie oznacza to automatycznie choroby nowotworowej, ale zwykle uzasadnia sprawne ustalenie dalszego postępowania.

Czy warto porównać wcześniejsze badania?

Tak. Porównanie aktualnego TK lub MR z wcześniejszymi badaniami może mieć bardzo duże znaczenie.

Zmiana, która pozostaje stabilna przez długi czas, może wymagać innego postępowania niż nieprawidłowość, która pojawiła się niedawno lub zwiększa swoje wymiary.

Dlatego na konsultację warto zabrać nie tylko opis badania, ale – jeśli jest to możliwe – również same obrazy TK lub MR.

Jak przygotować się do konsultacji?

Warto zabrać:

• opisy wszystkich wcześniejszych USG, TK i MR/MRCP,

• płyty, pendrive lub dostęp elektroniczny do obrazów,

• wcześniejsze wyniki EUS,

• wyniki badań histopatologicznych, jeśli były wykonywane,

• aktualne wyniki badań laboratoryjnych,

• listę przyjmowanych leków.

Szczególnie przydatne jest zebranie badań wykonanych w różnych latach, ponieważ pozwala ocenić, czy zmiana pozostaje stabilna.

Najważniejsze

Wykrycie zmiany w trzustce nie oznacza automatycznie raka, biopsji ani operacji.

Najważniejsze jest ustalenie:

1. czy zmiana jest lita czy torbielowata,

2. jakie ma cechy w TK lub MR,

3. czy zmienia się w czasie,

4. czy współistnieje poszerzenie przewodu trzustkowego,

5. czy kolejne badanie rzeczywiście może zmienić dalsze postępowanie.

W części przypadków wystarczy obserwacja. W innych potrzebne jest dokładniejsze TK, MR/MRCP, EUS lub – w wybranych sytuacjach – pobranie materiału.

Powiązane materiały

Endosonografia EUS – na czym polega badanie?

EUS diagnostyczny – co można ocenić podczas badania?

Torbiele trzustki – objawy, przyczyny i leczenie

IPMN trzustki – co to jest i kiedy wymaga kontroli?

Poszerzony przewód trzustkowy – co może oznaczać?

EUS czy MRCP – które badanie wybrać?

Co dalej?

Jeżeli w USG, TK lub rezonansie opisano zmianę trzustki, warto ustalić dalsze postępowanie na podstawie pełnego badania obrazowego, wcześniejszych wyników oraz sytuacji klinicznej, a nie tylko pojedynczego zdania z opisu.

Dowiedz się więcej o EUS diagnostycznym →

Źródła i wytyczne

1. Conroy T, Pfeiffer P, Vilgrain V i wsp. Pancreatic cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2023;34(11):987–1002. DOI: 10.1016/j.annonc.2023.08.009

2. Machicado JD, Sheth SG, Chalhoub JM i wsp. American Society for Gastrointestinal Endoscopy guideline on the role of endoscopy in the diagnosis and management of solid pancreatic masses: summary and recommendations. Gastrointest Endosc. 2024;100(5):786–796. DOI: 10.1016/j.gie.2024.06.002

3. Ohtsuka T, Fernandez-del Castillo C, Furukawa T i wsp. International evidence-based Kyoto guidelines for the management of intraductal papillary mucinous neoplasm of the pancreas. Pancreatology. 2024;24(2):255–270. DOI: 10.1016/j.pan.2023.12.009

4. Facciorusso A, Arvanitakis M, Crinò SF i wsp. Endoscopic ultrasound-guided tissue sampling: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Technical and Technology Review. Endoscopy. 2025;57(4):390–418. DOI: 10.1055/a-2524-2596